De afgelopen dagen verscheen een krantenartikel waarin twee Antwerpse wetenschappers (J. Staes en D. Vrebos) stellen dat Vlaanderen “te veel grachten” heeft en dat een groot deel gedempt zou moeten worden. Hun kaart, gebaseerd op eigen analyses en publieke databanken, zou aantonen dat er tussen de 73.000 en 81.000 kilometer grachten zijn in Vlaanderen. Daarmee zouden we kostbaar water te snel afvoeren naar zee.

Dit verhaal is echter minder eenduidig dan het lijkt. Zowel de cijfers als de definities waarop de conclusies steunen, zijn omgeven met onzekerheden en aannames. En het is goed om niet te vergeten: grachten hebben óók functies die vandaag nog steeds cruciaal zijn voor landbouw, natuur en klimaatadaptatie.

Onduidelijke definitie van een gracht

De onderzoekers hanteren een zeer brede omschrijving van een gracht (“lijnvormige verdieping in het landschap”), waardoor ook smalle, nauwelijks zichtbare geulen of ook wel lanen genoemd meetellen. De kaart die zij opstelden is bovendien niet publiek beschikbaar en berust louter op beeldherkenning. Er is geen verificatie op het terrein uitgevoerd. Daardoor kunnen ook depressies of perceelsscheidingen als “gracht” aangemerkt zijn.

Het gevolg: de reële omvang van het grachtennetwerk blijft onzeker. Ook de hoeveelheid water die via deze grachten wordt afgevoerd, wordt in het artikel zelf niet gekwantificeerd. Er is m.a.w. te veel onzekerheid om tot stevige beleidsaanbevelingen te komen.

Grachten voeren niet alleen water weg – ze staan ook in voor bevloeiing

Grachten zijn van oudsher niet enkel aangelegd om te ontwateren, maar ook om te bevloeien, te begrenzen en te bufferen. Ze kunnen water tijdelijk stockeren, verplaatsen of bij droge omstandigheden aan landbouwpercelen en natuur water leveren. In sommige regio’s zoals polders, wordt via grachten en sloten net water ingelaten om droogte tegen te gaan.

Door het beheer slim aan te passen bijvoorbeeld met behulp van stuwen, kleppen of andere kunstwerken kan het waterpeil net verhoogd worden. Zo speelt het bestaande grachtennetwerk een sleutelrol bij waterretentie en infiltratie. In plaats van massaal te dempen, kan een modern, adaptief beheer het waternet robuuster maken en lokaal zelfs vernatten.

Ecologische waarde

Veel grachten vormen vandaag waardevolle ecologische landschapselementen. Ze zijn leefgebied en verbindingszone voor planten, insecten, amfibieën en vogels. Ze filteren nutriënten en fijn stof, dragen bij aan de natuurlijke waterkwaliteit en zorgen voor microklimaten. Demping zonder grondige effectanalyse kan die functies abrupt vernietigen.

Nood aan gebiedsgericht beleid

Waterbeheer in Vlaanderen is complex en plaatsgebonden. Wat in het ene bekken nodig is, kan elders ongewenste effecten hebben. Beleidskeuzes vragen om zorgvuldige analyses, lokaal overleg en een afweging tussen waterveiligheid, droogtebestrijding, landbouwproductie en natuurontwikkeling.

In plaats van het grachtennetwerk te beschouwen als een probleem, kan Vlaanderen het ook zien als een opportuniteit. Met meer meetpunten, transparante kaarten en een betere peilregeling kan het netwerk zowel water vasthouden als gecontroleerd afvoeren.

Conclusie

De oproep om “een groot deel van de grachten te dempen” gaat voorbij aan de onzekerheden in de onderliggende gegevens én aan de veelzijdige functies van grachten. Vlaanderen heeft vooral nood aan slim beheer. Door het bestaande netwerk te moderniseren en per gebied doordachte keuzes te maken, kan het waterbeleid tegelijk bijdragen aan droogtebestrijding, waterkwaliteit, waterbuffering en biodiversiteit.